د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات

15/11/2024

د جګ ولټیج د طاقت په ليږد کی د بنډل هادی کارول:

د 230 کیلو ولټه څخه د جګو ولټیجونو لپاره، د یو واحد ګردي (یو دانه ای ګردی) هادی (conductor) کارول نا ممکنه ده ، نو د یو دانه یی هادی پر ځای غوره دا ده چې د هر فاز لپاره څو هادی وکارول شي، چې دې ته د کنډکټرانو ګروپ ویل کېږي. یو ګروپي هادی د دوو یا زیاتو کوچنیو هادی هوایی مزو څخه جوړیږی او په یوه فاز کی د هادی یا کنډکټر په توګه کارول کیږی چی په اقتصادی لحاظ د جګ طاقت د انتقالولو ظرفیت لری . د ګروپي کنډکټرانو ګټې په لاندې ډول دي:
• لږ یا ټیټ ریاکټانس لری
• د ولټیج د ګریډینټ کچه یې لږ ده
• د کرونا د ضایعاتو کچه یې ټیټه ده
• د راډیویی اختلالاتو کچه یې لږ ده
• او سرج امپډانس یې لږ یا ټیټ دۍ
د هادی په ګروپ کولو سره ریاکټانس کمېږي ځکه چې د هادی (انتقالی مزو) تر مینځ GMD لوړیږی. د کوچنیو هادی مزو تر منځ مناسب واټن د ولټیج د ګریډینټ درجه ټیټوی چی د راډیویی اختلالاتو(radio interference) د لږېدلو سبب کیږی. د هادی په ګروپ کولو سره سرج امپېډانس هم کمیږی ، ځکه چې په لوړ ولټیج کی د ظرفیت زیاتېدل او د ریاکټانس کمېدل د طاقت د انتقال یا لېږد ظرفیت ډېروی.
د ګروپي هادی(bundled conductors) ريکټانس محاسبه کول د مختلط یا مرکب هادی (composite conductors) د محاسبې په څېر ترسره کیږی ، خو د ګروپ کنډکټرانو کوچنی هادی د یو بل څخه شاوخوا 30 سانتي متره یا زیات واټن لري، په داسې حال کې چې په مرکب (رشته ای) هادی کی یو دبل سره نښتی وی لکه ACSR او نور.

نوټ: د ولټیج ګریډینټ "Voltage Gradient" د برق د انتقال سیسټمونو کی په یوه ټاکلي فاصله کی د ولټیج د تغیر یا توپیر کچه اندازه کوي. په بل عبارت: دولټیج ګریډینټ هغه اندازه ده چې ښیی په هادی کې د ولټیج توپیر د یو متر په فاصله کې څومره دی.
د ولټیج د ګریډینټ په لوړېدو سره د هادی پر سطحه د برقی سیلان یا فلکس ساحه ډیریږی ، چې په دې سره د کرونا ضایعات، راډیويي اختلالات ، او نورې ستونزې زیاتېدای سی. په هادی کې د ولټیج د ګریډینټ کمول د بریښنا یی سیسټم لپاره ګټور وي، او دا د هادی د ګروپ کولو یا (bundling) په واسطه ترسره کېداې شی، ځکه چې ګروپي کول د هادی تر منځ واټن زیاتوي او د ولټیج ګریډینټ کموی. نو په لنډه توګه د ولټیج ګریډینټ په دې پورې اړه لري چې څومره ولټیج په یوه ټاکلي واټن کی په چټکۍ سره کمېږي، او دا د لوړ ولټیج د سیسټمونو لپاره یو مهم فکټور دی.

سرج امپډانس (surge impedance): د بنډل هادی په واسطه سرج امپډانس کمیږی او طاقت د انتقال ظرفیت ډېروی ځکه په بنډل هادی کی خازنی خاصیت ډېریږی او انډوکټانس کمیږی چی په پایله کی امپدانس هم کمیږی ، دا ددې سبب کیږی چی د لوړ ولټیج د طاقت په انتقال پ کی موثریت ډېر او ښه ثبات منځته راوړی.

21/01/2024

19/08/2023

د انځورونو نه زده کړه وکړۍ
Learn from the pictures

04/08/2023

الکترونیک (Electronics)
1.3 برخه

تایریسټور (Thyristor) یا SCR
يا Silicon Control Rectifier

ټایریسټور د دوو تورو (ټرانزیسټور Transistor) او (ټایراټرون Tyratron) څخه اخیستل سوی دی او هغه نیمه هادی آلې (device) ته ویل کیږی چی د ټایراټرون ګازی ګروپانو په څېر مشخصې یا خاصیتونه ولری. د ټایریسټورونو څخه مخکی ټایراټرون په پراخه کچه په صنعت کی کارول کیدل.

ټایریسټور د یو ډایوډ په څېر دی چی د څلورو نیمه هادی NPNP یا PNPN څخه جوړ سویدی او د ګیټ په نامه د یوه اضافه ترمینل( پایې) لرونکۍ دی ، ټایریسټور هغه وخت هادی ګرځی یا جریان د ځان څخه تېروی کله چی په مستقیم ډول ولټیج ته وتړل سی (انود د منبع د مثبت او کتود د منبع د منفی لوری یا قطب سره وتړل سی). دهغه ناحیې څخه چی جریان د دوری د باندینۍ برخی څخه دوری ته ننوزی(داخلیږی) د انود (Anode) په نوم یادیږی او هغه ترمینل (پایه) چی په منځنۍ برخه کی تړل سوی وی او د کارول سوی آلې د کنټرول لپاره کارول کیږی د ګیټ په نوم یادیږی. که د ګېټ پایه د (P) برخی سره تړل سوې وی ټایریسټور د کتودی ګېټ یا منفی ګېټ لرونکۍ دۍ او که د ګیټ (Gate) پایه د (N برخی سره تړل سوی وی ټایریسټور د انودی ګیټ یا مثبت ګېټ لرونکی دی.

د تایریسټور (Thyristor) د انتخاب یا غوره کولو طریقه
ټایریسټور د ولټیج او جریان پر اساس غوره کیږی د بیلګی په توګه: 400 ولټه او 3 امپیره لرونکۍ ټایریسټور دا معنی لری : نموړۍ تایریسټور په سرچپه یا معکوس بایاس کی 400V (څلور سره ولټه) زغملاې شی او 3 امپیره جریان د څان څخه تېروی.

د ټایریسټور آزموینه او د پایو پېژندنه
ټایریسټور درې ترمینلونه یا پایې لری چی د کتود ، انود او ګیټ په نوم یادیږی.
1. د اهم متر مثبت (سور) ترمینل د ټایریسټور د کتود پایی او منفی (تور) ترمینل یی د انود پایی سره وصل کړۍ پدې صورت کی اهم متر د مقاومت جګه اندازه ښیی یعنی تر یو میګا اهم ډېر مقاومت ښیی. بل ځل د اهم متر مثبت ترمینل د انود او منفی ترمینل د کتود سره وصل کړۍ پدې صورت کی هم جګ مقاومت ښیی ، که لږ مقاومت وښیی نو ټایریسټور خراب یا شارټ دی باید تبدیل سی.
2. کله چی د اهم متر مثبت ترمینل د انود او منفی ترمینل د کتود سره وصل وی ګیټ د کتود سره وصل کړۍ پدې صورت کی لږ مقاومت ښیی (تر 1000Ω اهم لږ ښیی) که ګیټ د انود څخه قطع کړو نو د اهم متر قیمت ټیټ یا د تېر په شان پاته کیږی تر څو د اهم متر یو ترمینل مو د انود یا کتود څخه لیری کړو. که ددوهم ځل لپاره یی د اهم متر تر مینلونه د انود او کتود سره وصل سی بیا هم جګ مقاومت ښیی.

د تایریسټور (Thyristor) د کارونی ځایونه:
ټایریسټورونه په صنعتی دستګاوو ، رنګه ټلویزیونونو ، کنټرول دورو ، د a.c توان یا طاقت کنټرول ، په ګرموونکو کورو او د موتورونو د څرخ د کنټرول لپاره کارول کیږی.

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه منع دی.

29/07/2023

دوهمه برخه ...
لومړۍ مرتبه دورې
ـــ First order circuits

د برېښنا په انجنیرۍ کی د برقی دورو اړوند یوه موضوع د First order circuit (لومړۍ مرتبه دورې) تر عنوال لاندی ویل کیږی تر دې عنوان لاندی موږ لاندی اصطلاحات په پښتو ژبه لږ غوندى تشریح کوو

مکمل غبرګون (Complete Response ): کله چی یو سرکټ د دخولی(input) او لومړنی (اولیه) شرایط (initial conditions) ‌ ولری د مکمل غبرګون (complete response) په نوم یادیږی.
مثلاً د RC په یوه خطی ساده سرکټ کی د وخت په ثابت ( time constant ) کی مکمل غبرګون (Complete Response ) د صفری دخولی غبرګون (zero input response ) او صفری حالت غبرګون ( Zero state response ) د مجموعې څخه عبارت دی [لومړۍ شکل په نظر کی ونیسۍ]

ددی شکل لپاره موږ په کی داسی معادله درلودل:
C dV/dt + V/R = is(t) ………I
که پورتنی معادله input ونلری او خازن خپل چارج ولری نو د ( V(0) = V0) کیږی
که فرض کړو چی zero input response ددی معادلې Vi وی او
د t≥0 په وخت کی دا معادله حل کړو نو دا د zero input response په نوم یادیږی.
Zero input response Vi : C dVi/dt + V/R = 0 Vi(0) = V0 t≥0

که پورتنی (I) معادله input ولری او لومړنی حالت V(0) = V0 ونلری ، دې ته zero state response ویل کیږی.
Zero input response V0 : C dV0 /dt + V0 /R = 0 Vi(0) = 0 t≥0

د Vi معادلی د حل څخه لاندی معادله لاسته راځی:
Vi(t) = V0 х e^ -1/RC х t t≥0
د V0 معادلی د حل څخه لاندی معادله لاسته راځی:
V0(t) = RI(1 - e^ -1/RC t ) t≥0
نو کامل غبرګون (complete response) عبارت دی له:
V(t) = V0 х e^ -1/RC х t + RI(1 - e^ -1/RC × t ) t≥0

که پورتنی معادله په RxI کی ضرب او e^ -1/RC х t مشترک ونیسو نو معادله په لاندی ډول خلاصه کیږی:

V(t) = (V0 - I хR) х e^ -1/RC х t + RxI

په پورتنی معادله کی RxI ته د ثابت حالت غبرګون (steady state response) او د معادلی پاته برخه یعنى
(V0 - I хR) х e^ -1/RC х t t≥0
ته بی پایښته غبرګون (Transient response) ویل کیږی.

بی پایښته غبرګون (Transient response): هغه وخت منځته راځی کله چی په ناببره توګه د وخت په لنډ پیریود کی سیسټم روښانه کیږی.
اجباری غبرګون( Force response): په اولیه شرایطو (zero initial condition) کی کله چی پردوره یو خارجی تحریک تطبیق کیږی یا هم پدې حالت کی دوره د خارجی تحریک څخه متاثره کیږی دی ته اجباری غبرګون ( Force response ) ویل کیږی او په VF(t) سره ښودل کیږی.
یوه دوره په دوو حالتونو کی څېړل کیږی ، لومړۍ یی د طبیعی غبرګون (Natural response) حالت دی ، دوهم یی : کله چی پر سرکټ په اولیه شرایطو کی یوه منبع تطبیق سی یا یوه منبع ورته وصل سی پدې حالت کی هم دوره څېړل کیږی چی دې ته اجباری غبرګون((Forced response ویل کیږی.
د طبیعی غبرګون(Natural response) او اجباری غبرګون((Forced response مجموعی ته مکمل غبرګون (complete response) ویل کیږی او په لاندي توګه ښودل کیږی.
V = Vn + Vf
د ثابت حالت غبرګون (steady state response): کله چی
په t

08/07/2023

برقی محرکه قوه (EMF)
Electromotive Force

په هادی کی الکترونونه په غیر منظم شکل شتون لری ، د الکترونو د حرکت د منظم کولو لپاره یوې قوې ته اړتیا ده ، نو هغه قوه چی الکترونونه په حرکت راولی د محرکه قوې په نوم یادیږی او نموړې قوه په برقی دوره کی د برېښنا جریان منځته راوړی.

په لنډه توګه:
محرکه قوه د برېښنا د منبع هغه انرژی ده چی په ټوله دوره کی د الکترونو د حرکت لپاره په مصرف رسیږی.
محرکه قوه د برېښنا د منبع د انرژی یو خاصیت دی چی په ټوله دوره کی د برېښنا جریان منځته راوړی.
هغه قوه چی چارج په ټوله دوره کی انتقالوی د محرکه قوې په نوم یادیږی .
کله چی چارج د تغذیی د منبع څخه تیریږی لکه بیټری ، برقی انرژی تولیدوی
د محرکه قوی منبع هغه وسیله ده چی په دوره کی د برقی پوتانشیل د منځته راوړلو لپاره انرژی تأمینوی ، محرکه قوه معمولا د E په توری یا e.m.f ښودل کیږی او د اندازه کولو واحد یی ولټ دۍ.

د محرکه قوی او برقی پوتانشیل تر منځ توپیر (EMF & Potential Difference)
د پوتانشیل توپیر (potential difference ) او محرکه قوی (e.m.f ) ترمنځ توپیر د انرژی د انتقال څرنګوالی پر واحد چارج څخه عبارت دی چی په لاندی توګه تعریفیږی:
د پوتانشیل تفاوت یا توپیر PD (potential difference) = د برق څخه و بل شکل ته د انرژی انتقال ÷ چارج

د پوتانشیل توپیر او د انرژی انتقال:
د مثال په توګه کله چی د یو مقاومت څخه چارج تیریږی نو په مقاومت کی برقی انرژی په تودوخی بدلیږی
د مقاومت په اوږدو کی د پوتانشیل تفاوت شتون لری
د پوتانشیل توپیرد چارج څخه د انرژی ضایع کول توضیح کوی کله چی برقی انرژی د لیږد څخه وروسته د انرژیو په نورو بڼو تبدیل سی.
e.m.f. په یوه دوره کی د تغذیی د سرچینی څخه برقی چارجونو ته د انرژی انتقال او بیانوی.
لاسته راغلی ولـټیج د e.m.f. په پرتله لږ وی علت یی دادی هره منبع یو داخلی مقاومت لری چی د ولټیج د ضایع کیدلو او لویدلو (drop) سبب کیږی.
e.m.f. د انرژی د یو ډول لکه میکانیکی ، کیمیایی یا روښنایی ته د اوښتلو په واسطه ددی سبب کیږی چی برقی چارج لرونکی ذرې یا الکترونونه د خپلو اټومو څخه جلا کړی.
په لاندی کی د ولټیج او e.m.f تر منځ توپیر په لنډه توګه تشریح کیږی:

الف – ولټیج په V ښودل کیږی او برقی محرکه قو په e.m.f یا EMF ښودل کیږی.
ب – ولټیج د دوو نقطو تر منځ د پوتانشیل تفاوت دی (It is the difference potential difference between two points )
په e.m.f کی ولټیج د منبع په داخل کی تولیدیږی (It denotes the voltage produced inside the electric source.)

ث – ولټیج : د کار په واسطه یو چارج ته په وایر یا لین کی د یوه قطب څخه بل قطب ته حرکت ورکوی (It is the work in moving a charge from one pole to another through a wire)
برقي محرکه قوهe.m.f : د خارجی قوې په واسطه کار سرته رسیږی ترڅو یو چارج ته د منبع په داخل کی د یوه قطب څخه بل قطب ته حرکت ورکړی (External forces work in moving a charge from one pole to another pole inside a source)

ج – د ولټیج فارمول: ولټیج = جریان × مقاومت یا (V = I * R)
د e.m.f فارمول: محرکه قوه = جریان × (د دوری مقاومت + داخلی مقاومت ) یا E = I * (R + r)

د – ولټیج : د کولمب د قوې دقانون څخه پیروی نه کوی ( It follows a non-coulomb force operation )
برقى محرکه قوه e.m.f : د کولمب د قوې د قانون څخه پیروی کوی (It follows the coulomb force operation)

‌‌ذ – ولټیج : د ولټ میتر په واسطه اندازه کیږی ( It is measured with a voltmeter )
برقي محرکه قوه e.m.f : د EMF میټر په واسطه اندازه کیږی ( It measured with EMF meter )

هـ - ولټیج : د EMF په نسبت همیشه لږی وی ( It is always lesser than EMF )
محرکه قوه e.m.f: د ولټیج په نسبت همېشه ډېر وی ( It is always greater than the voltage )

ی – ولټیج : فقط د برقی ساحی د منځته راتلو سبب کیږی ( Voltage is caused only in the electric field )
برقي محرکه قوه e.m.f: EMF د جاذبې ، برقی یا مقناطیسی ساحې د منځته راتلو سبب کیږی (EMF is caused in a gravitational, electric or magnetic field)

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي کول او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه په کلکه منع دی.

05/07/2023

برقی جریان (Electric current) ، مقاومت (Resistance) او ولټیج (Voltage)

په لومړی درس کی د الکترون په اړوند تفصیلی معلومات وړاندی سوی دی دلته غواړو چی په برق کی د درو اساسی کمیتونو لکه برقی جریان ، ولټیج ، او مقاومت په اړوند لنډ معلومات وړاندی کړو:
د برېښنا جریان (Electric current): په یوه هادی کی د الکترونو منظم حرکت ته جریان ویل کیږی ، هغه اجسام چی د برېښنا جریان په آسانۍ سره تیرولاې شی د برق د هادی یا ناقل په نوم یادیږی. د برېښنا جریان د منځته راتلو لپاره د برقی انرژی د تولید منبع او تړلی دورې ته اړتیا ده ، یوه ساده تړلې دوره د درو برخو څخه جوړه سوې ده چی د مصرف کوونکی ، منبع او هادی یا لین څخه عبارت دی.
د جریان د شدت (Intensity of current)
د جریان د شدت د اندازه کولو واحد امپیر (A) دی ، یو امپیر د جریان د هغه کچی څخه عبارت دی چی د سلور نایتریټ (AgNO3) د محلول څخه په یوه ثانیه کی 1.11800mg سپین زر جلا کړی د یو امپیر جریان په نوم یادیږی ، د فزیک د تعریف پر اساس که د یو هادی څخه په یوه ثانیه کی یو کولمب چارج تیر سی د جریان په نوم یادیږی.
د جریان د اندازه کولو غټ واحدات کیلو امپیر (1kA) دی چی 1000A کیږی د جریان کوچنی واحدات ملی امپیر او مایکرو امپیر دی یو امپیر (1A) د زر ملی امپیره (1000mA) او یو ملیون مایکرو امپیره (1000000μA) کیږی.
مقاومت (Resistance)
د الکترونو د حرکت په مقابل کی خنډ ته مقاومت ویل کیږی یعنی هغه عامل چی د برقی جریان یا الکترونو د حرکت مخنیوی کوی د مقاومت په نوم یادیږی.
د مقاومت د اندازه کولو واحد اهم دی ، یو اهم مقاومت د یوې سیمابی میلې د مقاومت څخه چی مقطع مساحت یی یو ملی متر مربع اوږدوالۍ یې 106.3 سانتی متره د تودوخی درجه یی صفر وی عبارت دی.
څومره چی په یوه هادی کی د جریان په مقابل کی مقاومت ډیریږی په هماغه کچه په هادی کی تودوخه تولیدیږی نو د مقاومت ډېروالۍ د تودوخی د منځته راتلو سبب کیږی.
مقاومت په R سره ښودل کیږی د د اندازه کولو واحد یې اهم دی چی اضعاف یا غټ واحدات یی کیلو اهم (kΩ) دی د زر اهم سره او میګا اهم (MΩ) د یو ملیون اهم سره مساوی کیږی.
ولټیج (Voltage)
د یوی برقی منبع د انرژی هغه قابلیت او استعداد ته وایی چی په یوه خارجی دوره کی برقی جریان منځته راوړی یا هم ولټیج په لاندی توګه تعریفیږی:
۱ – د هغه مقدار کار څخه عبارت دی چی د برقی منبع له خوا په خارجی دوره کی ترسره کیږی.
۲ – د هغه مقدار انرژی څخه عبارت دی چی د یوی نقطی څخه بلی نقطی ته د یو کولمب چارج د انتقال لپاره په مصرف رسیږی.
۳ – د برقی ساحی د دوه نقطو تر منځ د پوتانشیل توپیر یا تفاوت ته ولټیج ویل کیږی.
۴ – هغه اندازه کار چی په برقی ساحه کی د یوې نقطې څخه بلی نقطې ته د یو چارج د انتقال په وخت کی ترسره کیږی د ولټیج په نو یادیږی.
د ولټیج د اندازه کولو واحد ولټ دی ، یو ولټ د فشار د هغه کچی څخه عبارت دی چی د یو اهم مقاومت لرونکی سیم څخه یو امپیر جریان تیر کړی ولټ بلل کیږی.
ولټ هم په غټو او کوچنیو واحداتو وېشل کیږی د ولټ اضعاف یا غټ واحدا کیلو ولټ (kV) د زر ولټه سره مساوی کیږی او میګاولټ (MV) د یو ملیون ولټه سره مساوی کیږی ، د ولټ اجزا یا کوچنی واحدات ملی ولټ (mV) دی ، زر میلی ولټه د یو ولټ سره مساوی کیږی.

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي کول او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه په کلکه منع دی.

27/05/2023

مخابراتی امواج پاته برخه...

د ایپیډیمولوژی (Epidemiology) (۱) څخه لاسته راغلی ځیړنی د راډیو فریکونسی د اغیز په اړوند چی د سرطان سبب کیږی لاندی معلومات وړاندی کړی دی:
ډیړۍ څیړنی د مغز د تومور یا پاړسوب (tumor) ، د لاړو د غدو سرطان (Salivary gland neoplasm)(۲) ، د سترګی داخلی سرطان (Melanoma inside the eye) او لمپاټیک نسج (Lymphatic tissue) )(۳) اړوند ترسره سویدی. یوشمېر دې څېړنو د ګرځنده ټلیفون او سرطان ترمنځ مستقیمه اړیکه ښودلې ده ، چی دا خطر د کارونی د وخت په ډېرېدلو سره نور هم ډیریږی.
په ټولیزه توګه دا منل سوېده چی ډي ان آې (DNA) ته زیان رسیدل د سرطان د ودی لپاره اړین دۍ ، سره ددې راډیویی څپې د ایونایز وړانګو په نسبت د ډی ان اې حجرو ته د زیان رسېدلو سبب نه ګرځی ، کومی څېړنی چی پر حیواناتو ترسره سوی په غالب او ښکاره توګه ندی موندل شوی چی ددې امواجو اغېز په سرطان اخته (مبتلا) کېدلو یا د سرطان د کېمیاوی موادو ډېرېدلو سبب سوی وي.
د ۱۳ هیوادونو د څېړونکو ټولنو د ګرځنده ټلیفون د کارونی ، د سر او غاړی تومور اړوند څیړنو ترسره کولو سره هیڅ د پام وړ پایله نده ښودلې تر څو ګرځنده ټلیفون دی د عصبی سیسټم یا مغز په سرطان کی ونډه ولری.
یوه بله څیړنه چی د مغزی تومور یا نخاع شوکی (glioma) په سرطان باندی د اخته کېدلو په اړوند ترسره سوی ، نښی او اغېزه یی پر هغه لږ شمېرکسانو چی په ټلیفون کی ډیر زیات ږغېدل ښکاره شوی دی .
په یو میلیونی څیړنه کی (پر یو ملیون کسانو ترسره شوې) چی په انګلستان کی ترسره سویده داسی ښیی چی د ګرځنده ټلیفون څخه کار اخیستل د ګلیوما (glioma) سرطان (۴) او د مننژیوم (meningioma) په سرطان (۵) د اخته کېدلو یا د عصبی سیسټم تومور یا سرطان سره اړیکه نلری.

بیا زېږونه (reproduction ):
د نارینه وو پر جنسی سیسټم د راډیو فریکونسی د اغېز په اړوند څو څېړنی ترسره شوی دی چی ددې څېړنو ډېر تمرکز د نارینه وو پر سپرم وو ، څېړنی ښیی چی د ګرځنده ټلیفون څخه خپرېدونکې وړانګې د انسان د سپرم پر تحرک اغېزه ښيي ، سربېره د سپرم پر اغېزې د راډیو فریکونسی په موجونو کی د اوږده وخت لپاره قرار نیول کولی شي په راتلونکو نویو جوړیدونکو حجرو کې د جوړښتي بدلون لامل شي.
د نوو څېړنو پایله ښیی چی ټلیفونی امواج د سپرم په شمېر کی لږوالۍ ، حرکت ، ژوندی پاته کېدل او د سپرم پر طبیعی مورفولوژی اغېز لری ، د ډیرو ترسره شوو څېړنو د جملې څخه د لږ شمېر څخه دوه ګونی او ناڅرګند شواهد لاسته راغلی دی.

ژنوکسیک (Genotoxicity) (۶)
د یو شمېر څېړنو څخه چی پر جنټیک یې د راډیو فریکونسی اغېز څېړلۍ دۍ دا پایله لاسته راغلې چی موجونه په مستقیمه توګه جنیټکی بی ثباتی او بدلونونه نلری (non mutagenic) او احتمالا د ژنوکسیک اغېز نه ډېروی.
اما د اغېز ښندلو په اړوند مثبت نتایج ارایه سویدی ، چی معمولا د تودوخی د ډېرېدلو ، د اندازه ګیری د سیسټم غلطی او د مطالعی (د ارقامو د نه سم والی ) سره اړیکه ورکول کیږی. یو شمېر څېړنی چی پر حیواناتو ترسره سویدی داسی ښیی چی د راډیویی موجونو او ګرځنده ټلیفون اغېز کولاې سی چی حجرو ته زیان ورسوی. ځینو څېړونکو دا ویلی: کېداې سی اعصابو ته زیان ورسوی او نورو څېړونکو بیا دا موضوع رد کړېده.
په سویډن کی د اعصابو د علومو پوهانو پر عصبی حجرو د ګرځنده ټلیفون اغېز څېړلۍ ، دوې ګرځنده ټلیفون د ځوانو موږکانو پر قفس ونښلاوه تر څو د انسان په څېر ورته (مشابه) شرایط چی د ګرځنده ټلیفونونو په موجونو کی واقع وی را منځته کړی ، دوې د ۵۰ ورځو لپاره د ورځی دوه ساعته موږکان د راډیو فریکونسی په امواجو کی وساتل ، دې څېړنو دا وښودل چی د موږکانو د مغز عصبی حجرو (Neurons) ته زیان رسېدلۍ.

ماشومان
ماشومان د غټانو په نسبت د ګرځنده ټلیفون څخه په کار اخیستلو سره د مغز په سرطان د اخته کېدلو ډېر احتمال لری ځکه د ماشومانو عصبی سیسټم په پرلپسې توګه د ودی په حال کی وی او په پایله کی هغه خطرناکه عوامل چی کېداې سی د سرطان د منځته راتللو سبب سی ماشومانو ته زیان رسولاې سی، پر ماشومانو لومړنۍ څېړنی په سویډن ، ډینمارک ، او ناروې کی چی عمرونه یې د 7 څخه تر 19 کلونو وه او د مغز په تومور اخته وه ترسره شویدی ، پدې څېړنو کی څېړونکو د ګرځنده ټلیفون څخه د کار اخیستلو له کبله په مغزی تومور د اخته کېدلو کوم تړاو پیدا نکړاې شو.
په 2006 میلادی کال کی پر ۱۳۰۰۰ ماشومانو چی عمر یې 7 کلونو ته رسېدلۍ وه د ترسره سوو څېړنو څخه داسی پایلی لاسته راغلې چی د زېږېدلو څخه مخکی او وروسته د ګرځنده ټلیفونو په موجونو کی واقع کېدل په ماشومانو کې د چلند او کړو وړو ستونزې رامنځته کوي.

د انتن مرکزونه
د ګرځنده ټلیفون د انتن مرکزونه د راډیویی څپو په ګډون د محدود طاقت (توان) لرونکی دی چی د کاروونکو د ټلیفون (ګوشۍ) سره اړیکه نیسی. څومره چی د کاروونکو شمېر ډیریږی د انتنونو او مرکزونو شمېر هم ډیریږی. د راډیو فریکونسی د اغېزو څخه د صحت د سلامتیا په خاطر څو شیان باید په نظر کی ونیسو:
لومړۍ د ټلیفون د کار کولو فریکونسی ده ، نوی ګرځنده ټلیفونونه د 800 MHz میګا هرټزه څخه تر 1800 MHz میګاهرټزه فریکونسی کی کار کوی ، کله چی یو سړی د ګرځنده ټلیفون څخه کار اخلی عینا لکه انتن ته چی نژدې موقعیت و لری د راډیو فریکونسی د موجونو په اغېز کی قرار لری .
ګرځنده ټلیفونونه د راډیو فریکونسی انرژۍ لوړه کچه د اړیکی ټینګولو په وخت کی لېږدوی ، پداسی حال کی چی انتنونه همېشه د پیغامونو د انتقال په حال کی وی، د راډیو فریکونسی ساحې د توان د ډېرولو لپاره باید د پوښښ ساحه ډېره سی پدې خاطر د برقی ساحې شدت انتن ته په نژدې والی سره کېداې سی په هر متر کی څو سوه ولټه ته ورسیږی. د راډیو فریکونسی د اغېزو په اړوند چی د ګرځنده ټلیفونو ، ټلویزیونونو او راډیو ګانو څخه خپریږی تر نن ورځی پوری لږ پوهه شتون لری.

د ګرځنده ټلیفون کاروونکو ته ځینی لارښوونی او توصیې:

• ګرځنده ټلیفون ته نژدې د استراحت څخه ډډه وکړۍ ځکه دا تاسی په الکترومقناطیسی ساحه کی واقع کول.

• د خپل سر او غوږو سره د ګرځنده ټلیفون د تماس د لږولو پخاطر د ټلیفون د لوډسپیکر یا بلوتوت څخه کار واخلۍ چی دا کار د الکترو مقاطیسی ساحې د اغېز د لږولو سبب کیږی.

• د خپل ټلفون د وړانګو (تشعشاتو) او انتن د موقعیت په اړوند خبرتیا ترلاسه کړۍ! د رانیولو په وخت کی د وړانګو نسبی سطحی (اندازی) ته په مختلفو ماډلونو کی پاملرنه وکړۍ په خاصه توګه کله چی ګرځنده ټلیفون د ماشومانو او یا حامله ښځو لپاره رانیسۍ (اخلۍ).

• کله چی ګرځنده ټیفون روښانه وی که کار ورڅخه اخیستل کیږی یا نه په دواړو حالتونو کی په مسلسله توګه پیغامونه تبادله کوی ، د امکان ترحده ټلیفون د کمیس د جیب او ځان څخه لیری وساتۍ او خپل بدن د ټلیفون د وړانکو څخه لیری کړۍ.

• په کلیوالو سیمو کی د انتن څخه په لیری واټنو کی د موټر د حرکت په وخت کی د ټلیفون څخه ډډه وکړۍ ځکه د انتن په لیری واټنو کی د ټلیفون د امواجو خپرېدل ډېروی.

• کله چی ګرځنده ټلیفون ته اړتیا نلرۍ ، ګل یې کړۍ.

• کوښښ وکړۍ د بیسیم لرونکی ټلیفون په پرتله د سیم لرونکی ټلیفون څخه کار واخلۍ ځکه دا ډول ټلیفونه لږ وړانګې خپروی.

• ډ ټلیفون کولو په وخت کی کله چی مقابل طرف ټلیفون ته جواب نه وی ویلۍ (Ok کړۍ یې نه وی) خپل ځان ته مه نژدې کوۍ.

• د تعمیر په داخل کی په خاصه توګه هغه تعمیرونو کی چی جوړښت کی یې سیخ کار سوۍ وی ډډه وکړۍ ، ځکه پداسی ځاې کی دستګاوی د وصلیدلو لپاره ډېر طاقت مصرفوی.

د ځینی طبی اصطلاحاتو تشریح:
۱)د ایپیډیمولوژی (Epidemiology) : د طب یوه څانګه ده چی د پیښو او مریضیو د احتمالی خپرېدلو ، کنټرولولو او اړنده فکټورونو څخه چی د صحت سره تړاو لری بحث کوی.

(۲) د لاړو غدې (salivary glands): دا غدې د مخ په دواړو طرفونو کی شتون لری ، چی یو ډول روانه مایع د لاړو په نامه د خولې او ستونی لپاره جوړوی ، لاړی یو ډول انزایمونه لری چی د غذا په هضم کی مرسته کوی او د انټی باډی او نورو موادو لرونکی دی چی د خولې او ستونی د مکروبی کیدلو څخه مخ نیوۍ کوی.

(۳) او لمپاټیک نسج (Lymphatic tissue): د بدن د حفاظت او ساتنی سیسټم دۍ چی د بیلابیلو برخو څخه جوړ سوۍ دۍ او یو د بل په مرسته د بدن د ساتنی لپاره هڅه کوی ، لمپاټیک غدې ((Lymphatic Glands بیضوی شکل لری او د بدن په مختلفو برخو کی شتون لری ، ددې غدو ډېر تمرکز په غاړی ، بغلونو لاندی ، معده او ورنو دی ، دا غدې د لمپاټیک په نامه لری یو ډول بې رنګه مایع لری، د طب علم د لمپاټیک غدې د بدن د ساتنی مهم سیسټم ګڼل کیږی.

(۴) د ګلیال حجرې (Glial Cells) د اعصابو سره د مرستی دنده لری او مرکزی عصبی سیسټم کړنی تقویه کوی ، گلیوما (Glioma)تومور دۍ چی د ګلیال حجرو د نه کنټرولیدونکی ودی څخه منځته راځی ، د ګلیوما سرطان تشدید درې درجې لری چی خفیف ، متوسط (میانه) او شدید څخه عبارت دی ، په دې سرطان هر څوک اخته کېداې سی خو عموماً د ۱۲ کلونو لږ عمر لرونکو ماشومانو او ۶۵ کلونو څخه ډېر عمر لرونکی وګړو کی پیښیږی ، دا نسبت ښځو ته په سړیو کی ډېر منځته راځی.

(۵) مننژیوما (meningioma) یو ډول تومور دۍ چی د مغز پوښونکی پردې څخه منشا اخلی او پیښیږی ، منژ پرده یا غشا ده چی مغز او نخاع یې چاپېره کړېده ، د منژیوما د ډلی څخه ډېړ لږ شمېر یې سرطانی دی ، ددې سرطان علتونه تر اوسه پوری په ښه توګه ندی مشخص سوی ، دې اړوند موضوعاتو کی د لا زیاتو معلوماتو لپاره طبی مراجع وګورۍ.

(۶) ژنوکسیک (Genotoxicity): دا د جنونو آزموینه یا امتحان لاندی نیولو ته وایی چی په لابراتوار کی د ISO 10993-3 د سټنډرډ پر اساس ترسره کیږی ، دې آزماییښت (ټیسټ ) کی طبي محصولات د جنیټیک زیانونو له مخې معاینه او ارزول کیږي.

نوټ: په پورتنی متن کی ډېر مسایل طبی دی او د دطبی اصطلاحاتو سره تړاو لری ، زموږ پوهه طبی مسایلو کی تقریبا صفر ده ، که چیری په پورتنی متن کی د کومی طبی اصطلاح تشریح کی غلطی وی او اصلاح ته اړتیا ولری نو د هغه وړونو څخه چی طبی مسایلو کی پوهیږی هیله کوو چی د غلطیو اصلاح دی کمنټ کی ولیکی تر څو درانه لوستونکی ورڅخه مستفید شی.

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي کول او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه په کلکه منع دی.

17/03/2023

سنکرو نايزېشن(Synchronisation)

د طاقت په تولید کی د یوه جنرېټر د خروجی ولټیج د موج شکل دبل جنرېټر د خروجی ولټیج د موج شکل(Output voltage waveform)سره جوړه کولو یا یو ډول (يوشان) کولو ته سنکرونایزېشن ویل کیږی.
کله چی دوه یا څو سیسټمونه (جنراټورونه) په موازی توګه د توزیع سیسټم ته وصلیږی باید په سمه توګه سنکرونایز سوی وی ، د دوو سیسټمونو د سنکرونایز کولو لپاره پنځه حالتونه باید یو شان وی:

· په هر سیسټم کی د فازونو شمېر یو شان وی(Number of phases in each system)٠

· د دې فازونو د څرخ یا ګرځېدلو لورۍ یو شان وی (The direction of rotation of these phases)

· د دوو سیسټمونو د ولټیجونو د لویدو زاویه ( د موج د حرکت پراخولۍ یا ارتوالۍ یا امپیلتود) یو شان وی (The voltage amplitudes of the two systems). د توپیر په صورت کی یې فیصدی ډېره لږ وی یعنی د 1 څخه تر 5 سلنی پوری وی.

· د دوو سیسټمونو فریکونسی یو شان وی (The frequencies of the two systems)

· د دوو سیسټمونو د ولټیج فازی زاویې یو شان وی (The phase angle of the voltage of the two systems) ، د فازی زاویې تغیرات یې تر 10± پوری وی تر دې ډېر یا لږ نه وی.

که چیری سنکرونایزیشن په سمه توګه ترسره نسی په بدو شرایطو کی لاندی ستونزی منځته راوړی:

· ولټیج د اصلی ولټیج دوه برابره کیږی (Voltage's being twice the rated voltage)

· یو سیسټم کولاې سی چی بل سیسټم کی مړه شارټی منځته راوړی (One system can place a dead short on the other)

· جګ جریانونه دواړه سیسټمونه تر فشار لاندی راولی (High currents placing both systems under stress)

· د طاقت نوسانانونه تر هغه وخته یو پر بل اغېز کوی یا یو په بل کی منځه ته راوړی تر څو چی سیسټمونه د فعالیته لویږی یا غیر فعاله کیږی (Power surges which build on each other until both systems are disabled)

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي کول او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه په کلکه منع دی.

11/03/2023

د برېښنا تولید د فارادی د قانون پر اساس
د فارادی د قانون سره د برق په کتابونو خاصه توګه الکترو مقناطیسی ماشینانو کی ډېر مخ کیږو ، مایکل فارادی یو انګرېزۍ فزیک او کېمیا پوه وو چی په برقی دورو کی یې الکترو مقناطیسی ساحه تشریح او تجربې یې ترسره کړې چی په پایله کی یې یو قانون منځته راوړ چی د فارادی د قانون په نوم یادیږی.
ددې فارمول ریاضی بڼه د Emf= dø/dt څخه عبارت ده ، دا قانون وایی کله چی د برق په یو هادی کی متغیره مقناطیسی ساحه منځته راسی په پایله کی ولټیج القا کیږی. دا قانون د کارونی ډېر ځایونه لری.
تقریبا په ټولو برقی ماشینونو کی کارول کیږی لکه:
· د ac ماشینان
· القایی موتورونه
· القایی جنرېټران
· سنکرون موتورونه
· سنکرون جنرېټران
· ډی سی dc ماشینان لکه dc موتورونه ، dc جنرېټران
· ټرانسفارمرونو کی هم د فارادی د قانون څخه کار اخیستل کیږی.
په وېډیو کی یو سیم پیچ او مقناطیس وینو ، سیم پېچ مصرف کوونکی یا ګروپ ته وصل دۍ او مقناطیس د شمال N او جنوب S قطبونو لرونکۍ دی ، هر مقناطیس خپل پر شاوخوا مقناطیسی ساحه لری ، کله چی مقناطیس په سیم پیچ کی حرکت کوی الکترو مقناطیسی قوه (emf) تولیدوی چی په عامه توګه موږ ورته ولټیج وایو ، په نتیجه کی په سیم پیچ کی آزاد الکترونونه په حرکت راځی ، د مصرف کوونکی څخه تیریږی او مصرف کوونکۍ یا ګروپ روښانه کوی ، زموږ دښهری برق تولید هم په همدې اساس کیږی ، د مولدونو یا الټرناټورونو په جوړښت کی نور شيان هم کارول کيږي خو د تولید اساس یې همدا دۍ.

Faraday's first law of electromagnetic induction states, “Whenever a conductor is placed in a varying magnetic field, an electromotive force is induced.
induction. It is the fundamental operating principle of transformers, inductors, and many types of electrical motors, generators, and solenoids.

25/02/2023

د طاقت په سیسټمونو کی د ریلی ټولګۍ وېش(طبقه بندی)
Classification of Relays in Power System

تعریف: ریلې یو ډول سویچ دۍ چی کېداې سی د یو برقی سیګنال یا ضربان په مرسته ګل (OFF) یا روښانه( ON) سی ، یا هم ریلی یوه برېښنایی وسیله ده چی معمولا یوه الکترو مقناطیسی آهنربا پکښی ځاې پرځاې کیږی ، په یوه دوره کی د جریان یا سګنال (څپې) په واسطه فعاله کیږی ترڅو یوه بله دوره روښانه یا ګل کړی.
په برقی سیسټمونو کی ریلې ګانی د کارونی بېلابېل ځایونه لری ، موږ دلته د رېلې د جوړښت او د کار کولو ډول نه تشریح کوو دلته په لنډ ډول هغه ریلې ګانی او د کارونی ځایونه یې ذکر کوو چی د برېښنا د طاقت په سیسټمونو کی کارول کیږی.
د برېښنا د طاقت په سیسټمونو کی په عامه توګه لاندی ریلې ګانی کارول کیږی:
· بوخ هولز ریلی ګانی (Buchholz Relays)

دا ریلی ګانی په پراخه کچه د ټرانسفارمر د ساتنی او حفاظت لپاره کارول کیږی ، دا ریلی ګانی په یوه محفظه کی د ټرانسفارمر د غوړو د ټانکۍ یا کنسرویټور ټانکۍ (conservator tank) تر منځ ځاې پر ځاې کیږی.

· مو ریلې ګانی (Mho relays):

مو ریلې د چټک سرعت ریلې (high-speed relay ) ده چی د اډمیټانس ریلې (admittance relay) په نامه هم پېژندل کیږی دا رېلې ګانی د طاقت د لېږد په اوږدو کرښو(long transmission line) د ساتنی په موخه کارول کیږی ، د طاقت د لېږد اوږدې کرښی هغه کرښو ته ویل کیږی چی اوږدوالۍ یې تر 250 کیلومتره څخه ډېر وی.


· ریاکټانس رېلې ګانی ( Reactance Relays)

دا رېلې ګانی د طاقت د انتقال د لنډو کرښو ( Short Transmission lines)‌ د ساتنی په موخه کارول کیږی. د طاقت د انتقال لنډی کرښی هغی کرښو ته ویل کیږی چی اوږدوالۍ یې د 80 کیلو متره څخه لږ وی.

· امپیډانس رېلې (Impedance Relay)
دغه ریلی ګانی د اضافه جریان محدود ولټیج ریلی ګانی دی ، هغه وخت فعاله او په فعالیت پیل کوی چی امپیډانس د خطا د نقطې څخه د ریلی د تنظیم سوی امپډانس ( Z) په نسبت لږ ولیدل سی ، دا ریلې ګانی د منځنی واټن د طاقت د انتقال کرښو د ساتنی لپاره کارول کیږی.
د منځنی واټن د طاقت د انتقال کرښی هغه کرښو ته ویل کیږی چی اوږدوالۍ یې د 80 کیلو متره څخه ډېر او د 250 کیلو متره څخه لږ وی.
· ډیفرانسیالی رېلې ګانی (Differential Relays)

په عامه توګه دا ریلې ګانی د بس بار (Bus Bar) د ساتنی لپاره کارول کیږی یعنی د داخلی خطا په مقابل کی د وسایلو ساتنه کوی.

· ټرانسلی رېلې (Translay Relay):

دا رېلې ګانی د برقی فیډرانو د ساتنی لپاره کارول کیږی ، فیډر هغه برقی کرښه یا خط دۍ چی د طاقت سیسټم ته برق ورڅخه توزیع کیږی ، فیډر طاقت د تولید د سټېشن یا سب سټېشن څخه د توزیع تر نقطې پوری انتقالوی.
د فیډر او بس بار توپیر: فیډر طاقت د یوې نقطې څخه بلی نقطې انتقالوی او بس بار یوه داسی نقطه ده چی د پاور سیسټم مختلف عناصر لکه الټرناټور ، ټرانسفارمرونه او نور ورته وصلیږی.

· مرز پرایس ریلې (Merz Price Relay)

دا رېلې ګانی د جنریټر د ساتنی او حفاظت لپاره کارول کیږی ، یعنی دا رېلې ګانی د جنرېټور د سټاټور سیم پېچ څخه د شارټۍ په وړاندی ساتنه کوی.

· حرارتی رېلې ( Thermal Relay ):

دا رېلې ګانی د د موتورونو د ساتنی او حفاظت لپاره کارول کیږی ، یعنی کله چی موتور اضافه بار (overload) کیږی یا یې یو فاز قطع کیږی پدی صورت کی ریلی عمل کوی او موتور د خطر او خرابۍ څخه ساتی.

· د اضافه جریان رېلې (Overcurrent Relay):

د اضافه جریان ریلې کېداې سی چی د طاقت د سیسټم د هر عنصر لپاره وکارول سی لکه د انتقال کرښی ، ټرانسفارونه ، جنرېټرا یا موتورونه.
د فیډرانو د ساتنی لپاره د یوې څخه د ډیرو حرارتی رېلې ګانو څخه کار تر څو د فیډر د مختلفو برخو ساتنه وکړی ، دا رېلې ګانی په خاصه توګه د سرکټ بریکرانو لپاره کارول کیږی.

· آې ډی ام ټی رېلې (IDMT Relay):

پدې ډول رېلې ګانو کی د ریلې د کار کولو وخت د جریان سره په معکوسه توګه بدلون کوی نو پدې خاطر په جګ جریان کی د ډېر جریان رېلې د لږ جریان رېلې په نسبت ژر عمل کوی.
دا ریلې ګانی یعنی IDMT د (inverse definite minimum time relay) مخفف دی د ډاینامو یا الټرناټور د ساتنی لپاره کارول
او په پراخه کچه د توزیع په کرښو همداغه رنګه دا رېلې ګانی د برق د طاقت په دورو ، د بار په دورو یا سرکټونو ، حفاظتی سرکټونو او نور ځایونو کی کارول کیږی.

يادونه: د برق د تخنیک پر لور اساسات او معلومات پاڼه کی خپاره سوی مطالب نموړی پاڼی ته محفوظ دی ، بل ځاې کی کاپي کول او خپرول بېله پاڼی د نامه څخه په کلکه منع دی.