09/09/2022
โพสต์ก่อนหน้านี้เรากล่าวถึงกำเนิดและความหลากหลายทางชีวภาพของส้มไปแล้วว่าแหล่งกำเนิดอยู่ทางตอนล่างของจีนตอนเหนือของพม่า แต่ศูนย์กลางความหลากหลายทางชีวภาพเกิดขึ้นในบริเวณรอบภูมิภาคเอเชียอาคเณย์นี่เอง
โพสต์นี้พาไปรู้จักพืชในสกุลส้ม (Citrus spp.) ซึ่งที่จริงแล้วมีความหลากหลายมากๆ แม้แต่ในหมู่นักพฤกษศาสตร์ยังถกเถียงกันและยังไม่มีข้อยุติทั้งหมดเกี่ยวกับการจำแนกชนิดของส้มรวมทั้งแหล่งกำเนิดของมัน
อย่างไรก็ตาม การศึกษาทางด้านพันธุศาสตร์ทำให้สามารถเข้าใจเกี่ยวกับแหล่งกำเนิดและพัฒนาการของส้มแต่ละชนิด/สายพันธุ์มากขึ้น โดยชี้ให้เห็นว่าพืชในสกุลส้มนั้น เกิดขึ้นจากชนิดพันธุ์ดั้งเดิมหลัก 5 ชนิด เท่านั้น ได้แก่
1. ส้มโอ (Citrus maxima) ซึ่งมีแหล่งกำเนิดในประเทศไทยและเพื่อนบ้านในแผ่นดินใหญ่ของคาบสมุทรอินโดจีน
2. ส้มแมนดารินสายพันธุ์ดั้งเดิม (Citrus reticulata]) มีแหล่งกำเนิดในเอเชียตะวันออก
3. มะงั่วหรือมะนาวควาย หรือส้มโอมือ (Citrus medica) แหล่งกำเนิดน่าจะอยู่ในเอเชียใต้ โดยส้มโอมือมาจากการกลายพันธุ์ของมะงั่วอีกที
4. ส้มมิครานธา (Citrus micrantha) รูปร่างคล้ายมะกรูด แหล่งกำเนิดอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมทั้งประเทศไทย คนไทยสมัยก่อนเรียกว่ามะกรูดหวาน
5. ส้มเปลือกหวานหรือส้มกิมจ๊อ "กัมควอท" ส้มชนิดนี้ยังถกเถียงกันยังไม่ยุติว่าเป็นสกุลเดียวกับ Citrus หรืออยู่ในสกุล Fortunella แต่การศึกษาทางพันธุศาสตร์พบว่าพืชชนิดนี้เป็นแหล่งกำเนิดส้มอีกหลายชนิด
จากแผนภาพจะเห็นว่า มะนาวคือส้มชนิดหนึ่งที่เกิดจากการผสมข้ามชนิดระหว่างมะงั่วกับส้มมิครานธา โดยแหล่งกำเนิดและการกระจายพันธุ์ของมะนาวก็อยู่ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้นี่เอง
ส่วนมะกรูด จากการศึกษาทางพันธุกรรมคล้ายกับมะนาวประมาณ 75% และใกล้ชิดกับส้มมิครานธามาก
ส้มซ่า เป็นลูกผสมระหว่างส้มโอกับส้มแมนดาริน และเลมอนเป็นลูกผสมระหว่างมะงั่วกับส้มซ่า
ส้มแมนดารินซึ่งปัจจุบันถูกปลูกในพื้นที่จำนวนมากทั่วโลกนั้น ที่จริงแม้แต่ต้นกำเนิดที่เรียกว่า Pure Mandarin นั้นก็มีพันธุกรรมของส้มโอผสมอยู่ และตลอดวิวัฒนาการของส้มชนิดนี้มีการถ่ายทอดพันธุกรรมจากส้มโอเกิดขึ้นเป็นระยะตามแผนภาพการศึกษาทางพันธุศาสตร์ ส้มเขียวหวาน ส้มโชกุน ที่เรารู้จักกันดีก็เป็นสายพันธุ์ของส้มแมนดาริน (Citrus reticulata)
ส่วนส้มหวาน (Sweet orange) เช่น ส้มเช้ง ส้มเกลี้ยง นั้นกลายพันธุ์มาจากส้มแมนดาริน โดยเกรพฟรุ๊ตซึ่งเป็นที่นิยมมากเช่นกันในปัจจุบัน เป็นลูกผสมระหว่างส้มแมนดารินกับส้มโออีกที เป็นต้น
แหล่งผลิตใหญ่ทางการค้าของส้มในปัจจุบัน คือ บราซิล อินเดีย จีน สหรัฐ เม็กซิโก สเปน และอียิปต์
ปัจจุบัน ประเทศไทยปลูกส้มโอประมาณ 200,000 ไร่ ส้มเขียวหวานและมะนาวใกล้เคียงกันประมาณชนิดละ 100,000 ไร่
การปลูกส้มในประเทศไทยเจอปัญหาโรคพืชและแมลง จนต้องใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชในปริมาณมาก พื้นที่การปลูกส้มดั้งเดิมประสบปัญหาจนต้องย้ายพื้นที่ปลูกไปเรื่อยๆ
การฟื้นฟูการปลูกพืชสกุลส้มในประเทศไทย ซึ่งตั้งอยู่ในศูนย์กลางความหลากหลายทางชีวภาพ ให้กลายเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญ ภายใต้ระบบการผลิตที่ยั่งยืน ยังเป็นประเด็นท้าทายสำคัญสำหรับปัจจุบันและอนาคต
